Iedereen wil erbij horen. Iedereen wil samenwerken. En toch vinden we dat vaak ramlastig.
De Bokito grijpt het stuur. Agnes trekt zich terug en mompelt: “Laat maar.” Juist dan vraagt leiderschap om een daad. Om bewust naar voren te stappen wanneer het spannend of ongemakkelijk wordt. Want psychologische veiligheid ontstaat niet vanzelf. Het vraagt om iemand met een rechte rug wanneer het erop aankomt.
Verhaal uit de praktijk
Onlangs werkte ik met een team waarin de sfeer op het eerste gezicht prima leek. Er werd hard gewerkt, de resultaten waren goed en in vergaderingen bleef het meestal opvallend rustig. Totdat een van de medewerkers een negatieve beoordeling kreeg. Laten we haar Eva noemen.
Eva reageerde zoals veel gedreven professionals dat doen: ze zette direct een tandje bij. Meer uren, meer verantwoordelijkheid, meer controle. Als zij beter haar best deed, zou het probleem vanzelf verdwijnen. Dat was tenslotte de strategie die haar eerder succes had gebracht.
Maar daar zat precies de fout.
Tijdens een gesprek vroeg haar leidinggevende haar om de situatie eens te bekijken alsof het een voetbalwedstrijd was. Welke positie speelde zij eigenlijk? En hoe speelde de rest van het team? Langzaam ontdekte Eva dat ze voortdurend gaten dichtliep die door anderen werden laten vallen. Ze rende van bal naar bal, terwijl sommige teamgenoten nauwelijks in beweging kwamen. Het probleem zat niet alleen in haar prestaties, maar ook in de manier waarop het team samenwerkte.
Toen dat inzicht ontstond, veranderde er iets. Niet alleen bij Eva, maar in het hele team. Verantwoordelijkheden werden uitgesproken, verwachtingen verduidelijkt en teamleden spraken elkaar vaker aan. De druk op Eva nam af en de samenwerking verbeterde.
De les? Veel mensen denken dat harder werken de oplossing is wanneer het spannend wordt. Maar echte beweging ontstaat vaak pas wanneer je stopt met harder rennen en naar het hele speelveld kijkt. Want wat een individueel probleem lijkt, blijkt regelmatig een teamsysteem dat om aandacht vraagt. Dat vraagt moed. En precies daar begint groei.
Eigenaarschap klinkt eenvoudig: verantwoordelijkheid nemen voor wat je doet, zegt en laat liggen. Toch blijkt het in de praktijk vaak lastig, zowel voor leiders als voor teamleden.
Voor teamleden is eigenaarschap spannend omdat verantwoordelijkheid ook betekent dat je zichtbaar wordt. Je kunt fouten maken, aangesproken worden of weerstand ontmoeten. Veel mensen wachten daarom liever op instructies, toestemming of bevestiging. Zeker wanneer onduidelijk is wat er van hen wordt verwacht of wanneer fouten worden afgestraft, verdwijnt initiatief snel naar de achtergrond.
Voor leiders ligt de uitdaging juist aan de andere kant. Veel leiders willen eigenaarschap zien, maar vinden het moeilijk om controle los te laten. Ze springen snel bij, lossen problemen zelf op en nemen beslissingen over van hun team. Daarmee geven ze onbedoeld de boodschap af: “Ik vertrouw erop dat ik het beter kan.” Het gevolg is dat medewerkers afhankelijk worden en minder verantwoordelijkheid nemen.
Daarnaast vraagt eigenaarschap om moed. Moed om lastige gesprekken te voeren, grenzen te stellen, feedback te geven en jezelf kritisch te bekijken. Dat geldt voor iedereen in een organisatie.
Eigenaarschap ontstaat daarom niet door mensen simpelweg verantwoordelijk te maken. Het groeit in een cultuur van vertrouwen, duidelijke verwachtingen, psychologische veiligheid en aanspreekbaarheid. Pas wanneer mensen zich veilig voelen én weten waarvoor ze verantwoordelijk zijn, durven ze echt naar voren te stappen en eigenaarschap te nemen.
De grootste valkuil van leiders is dat ze eigenaarschap van anderen willen vergroten door zélf nog harder te werken.
Wanneer een medewerker vastloopt, schiet de leider in de oplossingsmodus. Hij geeft advies, neemt taken over, hakt knopen door en bewaakt de voortgang. Vanuit goede bedoelingen natuurlijk. Maar precies daar ontstaat het probleem. Hoe meer de leider redt, trekt en duwt, hoe minder ruimte er overblijft voor medewerkers om verantwoordelijkheid te nemen.
Veel leiders verwarren betrokkenheid met overnemen. Ze denken: “Als ik het niet doe, gebeurt het niet.” Daardoor worden zij de eigenaar van problemen die eigenlijk bij het team horen. Medewerkers leren vervolgens dat ze kunnen wachten tot de leider met antwoorden komt. Zo ontstaat afhankelijkheid in plaats van eigenaarschap.
De paradox is dat eigenaarschap groeit wanneer een leider minder oplossingen geeft en meer vragen stelt. Niet direct invullen, maar nieuwsgierig blijven. Niet steeds de expert zijn, maar mensen uitnodigen om zelf na te denken. Dat vraagt lef, want het betekent dat je soms moet verdragen dat dingen anders gaan dan jij zou doen.
Een sterke leider stelt daarom niet de vraag: “Hoe los ik dit op?” maar: “Hoe help ik anderen hun eigen verantwoordelijkheid te nemen?” Pas dan verschuift het eigenaarschap van de leider naar het team, en ontstaat er echte groei, betrokkenheid en volwassen samenwerking.
De eerste stap naar verandering voor leiders is niet het veranderen van het team. Het is het onderzoeken van hun eigen gedrag.
Veel leiders zien problemen bij medewerkers: te weinig initiatief, onvoldoende betrokkenheid of gebrek aan eigenaarschap. De reflex is dan om het gedrag van anderen te willen veranderen. Maar juist daar begint de valkuil. Teams spiegelen vaak het gedrag van hun leider. Wanneer een leider overal bovenop zit, besluiten overneemt of voortdurend oplossingen aandraagt, leert het team onbewust om af te wachten.
Werkelijke verandering begint daarom met zelfreflectie. Durven kijken naar de vraag: Welke rol speel ik zelf in het probleem dat ik wil oplossen? Dat vraagt moed. Want het betekent erkennen dat goede bedoelingen soms ongewenste effecten hebben.
Leiders die eigenaarschap willen vergroten, doen er goed aan eerst hun eigen patronen te onderzoeken. Grijp ik te snel in? Geef ik antwoorden voordat iemand zelf heeft nagedacht? Los ik problemen op die eigenlijk niet van mij zijn? Hoe vaker een leider zichzelf deze vragen stelt, hoe groter de kans dat er ruimte ontstaat voor groei bij anderen.
Verandering begint namelijk niet met een nieuwe methode of training. Verandering begint met bewustwording. Pas wanneer leiders zien welke invloed hun eigen gedrag heeft op de dynamiek in een team, kunnen ze andere keuzes maken. En juist die nieuwe keuzes vormen het startpunt van meer eigenaarschap, meer verantwoordelijkheid en een sterker team.
Een eerste signaal is dat medewerkers minder initiatief nemen, problemen niet meer melden en terughoudend worden in het geven van feedback. De sfeer lijkt misschien rustig, maar onder de oppervlakte ontstaan voorzichtigheid, wantrouwen en afstand. Wanneer mensen vooral nog doen wat gevraagd wordt en stoppen met meedenken, is dat vaak een waarschuwingssignaal.
Voor veel medewerkers vertegenwoordigt de leidinggevende de organisatie. Niet beleid of strategie, maar het dagelijkse gedrag van de leidinggevende bepaalt vaak of medewerkers zich gezien, gehoord en beschermd voelen. Het niet nakomen van afspraken, conflicten vermijden of onvoldoende reageren op signalen uit het team kan het vertrouwen ernstig beschadigen.
Wanneer medewerkers het gevoel krijgen dat hun leidinggevende er niet voor hen is, ontstaat vaak een stille breuk. Ze delen minder informatie, trekken zich terug uit discussies, worden cynischer of zetten zich minder actief in voor het team. Dit gebeurt meestal niet van de ene op de andere dag, maar sluipenderwijs.
Herstel begint met eigenaarschap. Erken je aandeel, kom afspraken na, wees voorspelbaar in je gedrag en ga moeilijke gesprekken niet uit de weg. Medewerkers verwachten geen perfectie, maar wel betrouwbaarheid en oprechte aandacht. Vertrouwen groeit wanneer woorden en daden weer met elkaar in lijn komen.
HR kan leidinggevenden ondersteunen in het voeren van moeilijke gesprekken, feedbackvaardigheden ontwikkelen en regelmatig peilen hoe medewerkers de samenwerking ervaren. Daarnaast helpt het om teamreflecties te organiseren waarin aandacht wordt besteed aan vertrouwen, samenwerking en onderlinge verwachtingen. De kwaliteit van relaties verdient net zoveel aandacht als resultaten.
Een krachtige reflectievraag is:
- “Ervaren mijn medewerkers dat ik oprecht belangstelling voor hen heb?
- Een tweede belangrijke vraag is:”Welke conflicten ga ik momenteel uit de weg?”
Juist de antwoorden op deze vragen geven vaak inzicht in de mate van psychologische veiligheid binnen een team.
Psychologische veiligheid zorgt ervoor dat medewerkers zich vrij voelen om ideeën te delen, fouten bespreekbaar te maken en hulp te vragen zonder angst voor negatieve gevolgen.
Teams met een hoge psychologische veiligheid zijn vaak innovatiever, leren sneller en werken effectiever samen. Wanneer veiligheid ontbreekt, ontstaat terughoudendheid, vermijdingsgedrag en verlies van betrokkenheid
- Wees geen weerman die elke dag een andere voorspelling afgeeft. Mensen hoeven niet te weten wat je gaat doen, maar wel waar ze op kunnen rekenen. Niet perfect. Wel geloofwaardig.
- Maak afspraken niet tot goede voornemens. Kom erop terug. Ook als de boodschap tegenvalt. Juist dan bewijs je of je te vertrouwen bent.
- Spannende gesprekken zijn als tandartsbezoeken: uitstellen maakt het vaak alleen maar pijnlijker. Ga ze aan.
- Als belangen botsen, kijkt iedereen naar de leider. Bescherm je mensen. Niet alleen als het makkelijk is, maar vooral als het schuurt.
- Heb jij een bijdrage geleverd aan het beschadigen van vertrouwen? Wijs dan niet naar de ander. Kijk eerst in de spiegel.
- Leiderschap begint niet bij een functietitel. Leiderschap begint op het moment dat jij eigenaarschap pakt. 💥
Vertrouwen win je niet met mooie woorden, inspirerende PowerPoints of een LinkedIn-post over kwetsbaarheid. Vertrouwen ontstaat wanneer jouw gedrag vandaag hetzelfde verhaal vertelt als gisteren. Eigenaarschap is niet roepen dat je leider bent. Eigenaarschap is doen wat nodig is wanneer niemand staat te applaudisseren. 🚀
Merk je dat medewerkers steeds minder zeggen, minder initiatief tonen of vooral doen wat moet? Dan is het tijd om verder te kijken dan werkdruk, processen of targets. Vaak zit de echte uitdaging in vertrouwen en psychologische veiligheid.
Dare! helpt leiders, HR-professionals en teams om psychologische veiligheid zichtbaar, bespreekbaar en werkbaar te maken.
- Plan een vrijblijvend kennismakingsgesprek en ontdek hoe jouw team opnieuw kan bouwen aan vertrouwen, eigenaarschap en open communicatie.
Want een veilig team ontstaat niet vanzelf. Het ontstaat wanneer leiders durven voorop te gaan.
[Neem contact op voor een vrijblijvend gesprek]
Over de auteur
Ina Mennegat begeleidt vanuit Dare! leiders, professionals en teams bij verandering, leiderschap en duurzame inzetbaarheid. Als Senior Practitioner (EMCC/NOBCO) ondersteunt zij organisaties bij ontwikkeling, transities, reorganisaties en loopbaanvraagstukken.
De visie van Dare! is dat iedere leider een stijl mag ontdekken die het beste bij hem/ haar past. Als ieder mens min of meer unieke is, dan kan het toch niet zo zijn dat we als organisatie één vaste leiderschapsstijl opleggen?
Lees meer >
Want of het nu gaat om de start van een nieuw team of nieuwe focus voor bestaande teams, de trainers en coaches van Dare! verzorgen inspirerende teamtrainingen met resultaat.
Lees meer >
Bron:
Bas Kodden teamveiligheid, de gele kanarie jeroen Henrikse, Taal van Transitie
foto 1:week 33 tanya-paquet-wjHdeYmI-XU-unsplash
foto 2: week 33 markus-spiske-Cf5kL7vcF6U-unsplash
foto 3: week 33 markus-spiske–iOE0qBkioc-unsplash (2)
foto 4: week 33 veronica-QPdNsPD2yu8-unsplash
foto 5: week 33 umit-yildirim-9OB46apMbC4-unsplash